‘Tsja, kan je niet willen poepen of plassen?’ reageert mijn vader sarcastisch als ik bij hem aankom met deze vraag. ‘Maar werken is een sociaal construct, poepen en plassen niet, pap’, reageer ik defensief. Hij is niet de enige: we denken allemaal dat werken er gewoon bij hoort, het nou eenmaal moet, het leven niet alleen maar leuk kan zijn. Maar is dat echt zo? 

Het hangt er natuurlijk vanaf wat je onder ‘werken’ verstaat. Als je werken ziet als iets productiefs doen, ja, dan hoort dat bij het leven. Het menselijk lichaam wil bewegen, groeien, voortplanten, overleven, en ga zo maar door. Maar als je werk ziet als iets productiefs doen voor géld, dan wordt het opeens een heel ander verhaal. 

Geld is door mensen bedacht en niet inherent aan het bestaan zelf. Wel inherent aan de Nederlandse maatschappij, de Westerse maatschappij, en inmiddels aan bijna de hele wereld, maar het is een menselijk ding. Bij de oerknal, of de Schepping, was geld echt nog niet aan de orde. Dus als geld een construct is, is werken voor geld dat ook. 

Als iets een sociaal construct is, dan betekent dit dat er alternatieven zijn. Het is dan geen vastgelegd gegeven, wat vaak zichtbaar wordt als je naar verschillende soorten leefgemeenschappen kijkt – in het nu of terug in de tijd. Er zijn vast nog stammen die niet werken voor geld, en volkeren waarbij geld een hele onbelangrijke rol speelt. Dat kan dus ook. Als je je afvraagt of werken ‘nou eenmaal moet’, van wie moet dat dan eigenlijk? Je kunt je afvragen of het antwoord hierop je bevalt of niet. Moet het van jezelf? Van je ouders? Van je dorpsgenoten? Van je cultuur? Van het leven? Van je God? 

Als je al gelooft in een God, dan geeft die denk ik niet zoveel om geld. Als je net als ik gewoon gelooft in het leven en de dood zonder een hogere intelligentie erachter, dan is geld ook niet meer zo relevant. In het eerste geval kan je het belangrijker vinden dat je aardig bent voor je naasten en wellicht nog iets heldhaftigs doet. In het tweede geval ben je misschien meer bezig met een vervullend leven leiden, dingen doen waar je zelf blij van wordt en je potentie vervullen. In beide gevallen kan geld verdienen een uitkomst zijn, maar het is geen must. 

Een goede reden om te geloven in de verplichting van werk, is omdat je de mens ziet als functioneel voor haar groep. Ik doe mee, dus ik besta. En aangezien onze maatschappij is gebouwd op werkende mensen, kan je de overtuiging bezitten dat het ieders plicht is dat ook te doen. Of dat zo is valt natuurlijk te betwisten, want mensen zijn op allerlei manieren nuttig. Bovendien is dan de vraag of het doel van het leven is om nuttig te zijn voor anderen.

De vraag ‘kan je niet willen werken?’ kun je dus bekijken vanuit verschillende invalshoeken. Kan het, financieel gezien? Kun je overleven zonder te werken voor geld? Kijk naar mensen die helemaal off the grid gaan bijvoorbeeld, of die leven van een erfenis, of teren op andermans geld. Maar dat is maar voor een paar mensen weggelegd. Dan zijn er nog mensen die weinig werken en veel verdienen, een zogenaamd passief inkomen, wat vinden we daarvan? En kan het, maatschappelijk gezien? Kan de samenleving het zich veroorloven dat mensen niet werken? Wat is de rol van een uitkering hierin, of gebruik maken van publieke faciliteiten? Is het eerlijk tegenover mensen die wél werken? En ten slotte: kan het, spiritueel gezien? Ben je ‘het leven’ verplicht te werken? Ben je wel goed genoeg als je niet werkt? Doe je ertoe als mens als je niet werkt, voor geld? 

Mijn zoektocht
Ik worstel met werk. Ik vind werkdagen vaak te lang, fysiek vaak te zwaar, of het doel gewoon irrelevant. Ik wil niet bijdragen aan het vermeerderen van het vermogen van mensen die helemaal niks geven om het welzijn van anderen, of aan iets wat de aarde uitput. Ik wil geen verklaring aan iemand af hoeven leggen als ik in bed blijf met zware menstruatiepijnen. Ik wil mijn tijd gewoon nuttig besteden aan dingen waar ik blij van word, zoals natuur, creativiteit, vrienden en familie, en mijn basisbehoeften zoals eten koken en genoeg slapen. Al die uren die ik voor een ander werk, waar doe ik dat voor?

Natuurlijk kan ik weer aankomen met het verhaal dat we inmiddels allemaal wel kennen: kapitalisme gedijt bij werkende (en consumerende) mensen en daarom is alles in de maatschappij gericht op jou een goede arbeider maken. Je moet precies om half 9 op school zijn, om over allerlei onderwerpen te leren die je niet helpen te overleven, maar die jou trainen een goede werknemer te zijn. Prestatie staat altijd bovenaan, met een zo hoog mogelijke opleiding en zo goed mogelijk betaalde baan als doel, met als gevolg een groeiende hoeveelheid mensen die er helemaal klaar mee is (lees: dikke burn-out of depressie). Uiteindelijk profiteert maar een heel kleine groep superrijken hier écht van.

Er zijn een hoop mensen die het gewoon fijn vinden om te werken en het als hun missie zien een zo leuk mogelijke baan te vinden, of van hun hobby hun beroep te maken. Genoeg mensen gedijen goed op dit systeem en dat is natuurlijk prima. Maar er is een hele grote groep mensen die keihard werkt en nooit genoeg geld heeft voor eten en onderdak. De hoeveelheid daklozen groeit. Er is een hoop ongelijkheid. Dus je kunt jezelf terecht afvragen of dat hele systeem van ‘men dient te werken’ wel klopt. 

De vraag is natuurlijk wat de alternatieven zijn. Weer een soort ruilhandel, eigen productie, lokale consumptie, zorg dragen voor elkaar? Maar hoe groot zijn de stappen naar een wereld die draait op dergelijke beginselen? Als jij net als ik worstelt met het probleem dat je heel veel beroepen gewoon onzin vindt en er je tijd en welzijn niet aan wilt verspillen, heb je daar nu niks aan. Want als je nú niet werkt, mag je er dan zijn? En redt je het dan, qua voorzien in je behoeften?

In Nederland zie je ook een toegenomen hoeveelheid mensen die een eigen onderneming starten. Hoewel dat zeker een stuk beter is dan werken voor een baas – lekker je eigen indeling bepalen en iets doen wat je écht leuk vindt – vind ik het soms ook een gevaarlijke ontwikkeling. Want mensen proberen óveral geld mee te verdienen, ook met dingen die we gewoon voor elkaar zouden moeten doen. Als ik kijk bij mijn eigen interessegebied, zie ik mensen die geld vragen voor groepswandelingen; voor breipatronen; voor plantenkennis; voor zorg leveren. Aan de ene kant volkomen logisch, zij verdienen dit geld want ze hebben er zelf ook tijd en geld in geïnvesteerd. Aan de andere kant houdt dit het systeem enorm in stand en blijven veel faciliteiten alleen maar toegankelijk voor de elite. Want wie daar geld voor heeft wordt niet alleen bepaald door hoe hard zij werken, maar vaak ook gewoon door geluk. 

We moeten wat minder willen bereiken in dit leven
Ik ben 30 en ik klooi maar wat aan qua banen, terwijl ik nog teer op een spaarpot die erfenis heet. Binnenkort is dat op en kan ik niet meer rondkomen van bijbaantjes alleen – wat ga ik dan doen? Ik wil juist meer in het moment leven, dus ergens denk ik: dat zie ik dan wel weer. Maar: verzekeringen, auto, biologisch eten, en reizen kost ook niet niks. Ik heb een tijdje geprobeerd zo minimalistisch mogelijk te leven in een tent, maar dat was ook niet alles. Wat meer warmte en deelnemen aan de maatschappij, dat doet me ook goed. Ik weet in ieder geval dat ik geen vaste baan wil, of het grootste deel van de week wil werken. Een beetje bij elkaar scharrelen, dat bevalt me wel.

Als we minder willen werken, is de eerste stap oké te zijn met minder bereiken. Dat is voor veel mensen, Nederlanders, moeilijk. We willen vet uniek zijn en alles uit het leven halen. Maar misschien is het soms ook wel even prima dat niet te doen. Dat idee dat in je hoofd speelt hoef je niet per se uit te voeren, of misschien nog niet nu. Je hoeft niet allemaal nieuwe dingen te leren. Je hoeft niet te bewijzen dat je capabel bent door 40 uur op kantuur te zitten. Soms is het ook gewoon even goed genoeg om gewoon te bestaan. En alleen maar een beetje te breien en je eten te koken. We moeten wat mij betreft af van dat productiviteitsidee, dan kunnen we ook minder gaan werken.

De tweede stap is minder kosten maken. Hoe meer mensen kiezen voor een systeem zonder geld, hoe meer we dat ook kunnen bereiken. We kunnen dan producten en ervaringen uitwisselen, zonder dat dat van alles hoeft te kosten. Jij moet net als ik wel wat nummertjes op je bankrekening hebben staan, maar als jij geen geld hoeft te betalen voor je sporttraining, aardappelen, muziekles, wol, therapie, kapper, ben je ook weer meer bereid jouw diensten en vaardigheden kosteloos aan te bieden. En als we minder geld nodig hebben, hoeven we ook weer minder te werken waardoor we meer tijd hebben om dit soort dingen – zonder de tussenkomst van geld – voor elkaar te doen. Dan kunnen grote bedrijven centjes eisen, maar dan hebben wij, mensen onder elkaar, het samen geregeld.

Misschien is het de plicht van geprivilegieerde mensen, om die cirkel te doorbreken. Mensen die geen geld hóeven te verdienen aan hun tijdsinvesteringen. (Zoals ikzelf, haha).

Dus, kan je niet willen werken? Ik vind van wel, maar het systeem waarin we leven maakt het ons bijzonder moeilijk. Voel je niet schuldig als je een hekel hebt aan werk. Je bent niet waardeloos, of lui. Het is een raar systeem, dat jouw welzijn zeker niet als prioriteit heeft. Just saying. 

P.S. De foto’s zijn skills die ik beheers en waar ik jou graag in meeneem! Je hoeft maar een berichtje te sturen en we regelen ’t 🙂